मराठी मोळी कुस्ती परंपरा टिकणार आहे?

तंत्र, राजेंद्र जोशी : डाव्या हाताने लक्षी आणि उजव्या हाताने गोलंदाजीत आपल्या कौशल्याने जगाचे वेधरणार्थी क्रिकेटपटू सॅलड कुरेन याचा पंजाब किंग संघाने लिलावात आपल्या संघासाठी खेळण्यासाठी मैदान खेळण्यासाठी मोठी अठरा कोटीची बोली लावली. महिलांच्या पहिल्याच प्रीमियर लीगमध्ये स्मृती मानधना या महाराष्ट्रीयन महिला क्रिकेटपटूला रॉयल चॅलेंजर्स बेंगलोर या संघाने आपल्याकडून खेळण्यासाठी 3 कोटी 40 लाख रुपये मोजले. मुंबईतील दहीहंडीवर दीड कोटीचे बक्षीस लावले जाते, पण महाराष्ट्राचा रांगडा खेळ म्हणून ओळखल्या जाते कुस्तीमध्ये महिलांच्या महाराष्ट्राच्या प्रथमच महाराष्ट्राच्या कुस्ती सांगलीच्या प्रतीक्षा बागडीला अजिंक्यपदावर अवघे ५१ हजार सच्चे बक्षीस खाते. ज्या राज्याची जी कलाी व्यक्ती परंपरेचा उंबर ओलांडली आहे, अशा कुस्ती मात्र जर मानधनाच्या भागीदारी भाग घेणार आहे, तर महाराष्ट्राची मराठी भाषा टिकणार आहे? असा प्रश्न उतरला आहे.

कुस्ती हा महाराष्ट्राचाच, तर अवघ्या भारताचा परंपरागत मैदानी खेळ आहे. अनेक संस्थांची परंपरा असलेल्या या कुस्तीला खरे वैभव 19 व्यावसायाच्या प्रारंभी प्राप्त होतात. चुनेचे राजर्षी राजा शाहू महाराज यांनी पारंपरिक कलेमागेश्रयाचे पाठबळ एकत्र केले. यासाठी कोल्हात कुस्त्यांच्या जगप्रसिद्ध खासबाग मैदानाची उभारणी केली. पेठा तालमी उड्या केल्या आणि चिन्हे, ईर्ष्या निर्माण करण्यासाठी दरबारावरून मल्लविद्येची व्यवस्था केली, पण कोल्हापुरात मल्लविद्येकडे आकर्षितांत शेजारील पाकिस्तान, इराण, उझबेक देशातून पैलवान मल्लविद्या शिकाल्याच्या आश्रयाला आले. मोठ्या जंगी मैदानाच्या इतिहासाचे नाव जग कानाकोपर्यत नेले. त्या कुस्तीची आजची अवस्था काही फारशी सुचत नाही. काही पितृत्व संपत्ती, काही पिक्‍मिल्‍या मल्लांचा अपवाद सोडला, तर प्रगतीत्‍या नागरिकांत शेतजमिनी पिवळे पट्टे भागांचे मूळ धनिक ग्रामीण भागातील कुटुंबातील मुले अंग फुगट तालि‍कीकरण तयार करा. परंपरागत दूधकट्टे रोडावले आणि परमीट रूम, बीअर बारची संख्या चर्चा.

कुस्ती परंपरा ठेवण्याचे काम याचा अर्थ कागलच्या शाहू कारखान्याची ही मैदाने चालू आहेत, गोकुळने आणि काही मोजक्या संस्थांनी चालविली होती, पण आता खासबागात कुस्त्यांचे फड मात्र विरळ होत आहेत. याची प्रसारण राज्य महाराष्ट्र राज्यावर. देशांतर्गत खेळाच्या मागे राज्यकर्ते आणि मैदानी संस्कृती संपुष्टात आली आहे, अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. जनता बदलली की काय पहा. वीस कुटुंब कुस्त्यांचे मैदान शिवाय गावची जत्रा पार पाडा. आता कुस्ती दूर आणि बारबाला नाचताहेत. वर्षभर एकदा महाराष्ट्र केसरीचा फड रंगला, की संपुष्टी, अशी शासनाची स्थिती असेल, तर मग कुस्तीला गतवैभव प्राप्त होईल?

घटना सांगलीत प्रथम महिला महाराष्ट्र केसरी कुस्ती सांगलीची प्रतीक्षा बाग आणि कल्याणची वैष्णवी पाटील या दोन मराठी कन्या जोमाने सांगितल्या. आपल्या कलेचा कसला लावत हे उभ्या महाराष्ट्राने पाहिले. तरुणींना एढ्या बघायला मिळत नाही. कुस्तीचा खेळ साधा नाही. हाताचा खर्च पेलवणारा नाही. अशातही या बालिका ऑलिम्पिकच्या पदकाला गवसणी घालण्यासाठी तिरंगासेक मैदानात उतरत आहेत, पण त्यांना शाब्बासकी कोणते? त्यांच्या मागे आर्थिक बळ कोण घेणार? नाही तर त्यांनी अभ्यास केला, त्यांच्या खर्चासाठी कुटुंबाचा उरसुरला तुकडा विकावा आणि विजेतेपद मिळवले की, त्यांचे फोटो काढले राज्यांची रांग लावली. पदाचे नाव घेतले, की राजी शाहूंचे नाव कुस्ती. राजकारणात टिकून राहावे, तरी शाहूंचे नाव सांगतात ते वापरतात. मग अशा शाहूंचा राजकीय वारसा सांगणारा‍या राज्यांनी जर अपेक्षा बागडीच्या समोर सोन्याचे कडे असते, शाह तरूंचा खरा वारसा सिद्ध होतो.

कुस्तीची ही परवड आजची नाही. स्वतंत्र भारताला 1952 मध्ये हेलसिंकी येथे आधी ऑलिम्पिक पदक तयार करून खाशाबा जाधव आजही मरणोत्तर पद्म पुरस्कारापासून वंचित आहेत. राष्ट्रीय कुस्तीगीर न्यायमूर्तीचा अध्यक्ष महाराष्ट्राचा जाणता राजा दीड दशके मध्यवर्ती मंत्रीपद विराजमान होता, पण त्यालाही खाशाबांना देता येत नाही. उत्तरे राज्य कुस्तीत विजितेपद घडविणार्थी मल्लाला पोलिस निरीक्षक बनले जाते, पणल्हापुरात डबल महाराष्ट्र केसरी बनले आहे. प्रतिस्पर्ध्याला लिलया शक्तिशाली मल्ल राज्याच्या फायलींचे गठ्ठे वजनू शक्ती. हे चित्र असेल तर बहरणार कुस्ती? शाहूंचे नाव निवडक कर‍या बेगडी राज्यकर्त्यां विजयात अंजनच स्थान; दुसरी प्रतीक्षा बागडी काय, की वैष्णवी पाटील भववितव्य उज्ज्वल होणे होय.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

× How can I help you?